Jack Vance – De archipel des doods

De-archipel-des-doods.jpg

Jack Vance – De archipel des doods – 163p.
Spatterlight, Amstelveen (2020) € 14.71
Het Verzameld Werk van Jack Vance 24
(The Deadly Isles, Bobbs-Merrill, Indianapolis – 1969)
Vertaling: Karin Langeveld
Omslagontwerp & Illustratie: Howard Kistler
(Verkrijgbaar via Amazon.de)

Weer eens een niet fantastische Vance. Altijd leuk, althans dat vind ik zelf. Je mag je wel eens afvragen of ik dit ook zo leuk zou vinden als er geen Jack Vance op zou staan. Dat mag dan inderdaad wel gezien worden als een gewetensvraag en als ik daar helemaal eerlijk op zou moeten antwoorden, dan zou dat toch: “Nee”, zijn. Natuurlijk, als er helemaal niets anders meer te lezen zou zijn… dan natuurlijk wel, want de drang om te lezen is altijd en overal aanwezig. Ik zou het verschrikkelijk vinden als er niets meer te lezen zou zijn. Ik heb eenmaal meegemaakt tijdens een vakantie uit de hel. We verbleven meer dan een week in een verrot huisje hoog op een helling boven het Gardameer alwaar het die gehele week gestortregend heeft, zodat we het huisje amper konden verlaten. Daar reken je niet op met het meenemen van boeken. Het resultaat was dat ik ergens halverwege de week zonder leesvoer zat. Toen heb ik de boeken van de kinderen gelezen, de dokter Anne Maas tijdschriften van mijn vrouw en de achterkant van een pak macaroni. Kortom: paniek! Sindsdien ben ik nooit meer met minder dan tien (behoorlijke pillen) meer op vakantie gegaan. Die hel boven het Gardameer zou me nooit meer overkomen, dat wist ik zeker. Dus in een situatie hierboven beschreven, zou ik zeker ‘De archipel des doods’ ter hand genomen hebben, ook al stond er als schrijver Bas de Wit (of wie dan ook) op gestaan hebben en er waarschijnlijk net zoveel plezier als nu aan beleefd hebben. Maar normaal gesproken zijn er voldoende SF, Horror of Fantasy boeken in de buurt zodat het niet echt nodig is, iets niet fantastisch te lezen.

Maar Jack Vance… ik vind het leuk dat (bijna) alles wat hij geschreven heeft nu in ‘Het Verzameld werk van Jack Vance’ van Spatterlight heruitgegeven en uitgegeven wordt. Sommige van zijn niet fantastische verhalen zijn net zo leuk, schelmachtig en humorvol als zijn fantastische verhalen. ‘De archipel des doods’ is zo’n boek waarin de intriges over elkaar heen buitelen en wat weer Vanciaans als vanouds in elkaar zit.

Brady Royce, beheerder van het onmetelijke familiefortuin van de Royces, trouwt met de mooie, maar veel jongere Lia Winterson. Voor hun huwelijksreis vertrekt het stel, omgeven door naaste familie en enkele goede vrienden, aan boord van Royce’s zeiljacht de Dorado IV op een idyllische cruise langs de romantische eilanden en atollen van de Stille Zuidzee: Tahiti, de Tuamotus en Markiezeneilanden. Maar zoveel geld en weelde wekken als vanzelf afgunst en begeerte op en dan wordt moord misschien nog wel eens lonend te noemen. Luke Royce, een neef van Brady en uit een minder gegoede tak van de familie, werkt in een huisje in inheemse stijl aan de westkant van Tahiti. In de vijftien maanden dat Luke daar verbleef, heeft hij duizenden vissen gevangen. Hij voorzag ze van roestvrijstalen merkjes en gooide ze dan weer terug in de zee. Luke ontving een brief van neef Brady met het verzoek zich bij hen te voegen op de Dorado IV. Toen hij op zijn scooter naar Papeete reed, viel hem een onbekende man op, die hem in de gaten leek te houden. Het is het begin van…

Leuk verhaal wat je langs Bounty eilanden met witte zandstranden in de Stille Zuidzee voert en dat je zin in vakantie behoorlijk toe doet nemen, maar ook een intrigerend stukje leeswerk!

Jos Lexmond

De Andromeda Evolutie – Michael Crichton en Daniel H. Wilson

Andromeda-Evolutie.jpg

De Andromeda Evolutie – Michael Crichton & Daniel H. Wilson (SF)
De Andromeda Crisis 2
Uitgeverij Luitingh-Sijthoff B.V., Amsterdam (2020)
373 pagina’s; prijs 19,99
Oorspr.: The Andromeda Evolution (CrightonSun LLC – 2019)
Vertaling: Lia Belt
Omslag: DPS

Soms doet een uitgave van een boek je wel heel erg met je neus op de feiten, ofwel je leeftijd, drukken. Zo ook de uitgave (4edruk) van Michael Crichton’s ‘De Andromeda Crisis’, die ik tot mijn verrassing aantrof in de plaatselijke bibliotheek. Die verrassing, daar kom ik ietsje verder nog even op terug. Op de omslag staat “50 jaar The Andromeda Strain”. Rond die tijd moet ik hem dus al gelezen hebben, of… natuurlijk de film gezien hebben (die een jaar later uitkwam). Wat eerder door mijn ogen gegleden is, het boek of de film… ik weet het niet meer, maar vaststond dat ik onder de indruk was. Hoe dan ook… ik nam deze 4edruk mee naar huis om de data in onze database te verwerken. Tot mijn nog grotere verbazing zag ik achterin het boek de aankondiging van de verschijning van ‘De Andromeda Evolutie’, het vervolg op ‘De Andromeda Crisis’. Nu is het tijd om dieper op de eerste, dan wel de tweede, verbazing in te gaan. Al jaren houd ik voor het NCSF bij wat er aan nieuwe fantastisch boeken verschijnt en wat er de komende maanden te verwachten staat (zie https://www.ncsf.nl/recent-verschenen-en-verwachte-boeken/). Uiteraard mis ik wel eens iets, maar dat ik deze twee uitgaven in februari van dit jaar op de een of andere manier gemist heb… daar ben ik nog steeds flabbergasted van.

Maar goed… over naar de orde van de dag. Uiteraard heb ik ‘De Andromeda Crisis’ nogmaals gelezen, ware het niet uit nostalgische gevoelens, dan wel weer even goed op mijn netvlies krijgen waar het allemaal ook al weer over ging. Uiteraard ga ik hem niet nog eens recenseren, dat is voldoende gedaan de laatste vijftig jaar. Het enige wat ik er nog over kwijt wil is dat het me verbaasde hoeveel wetenschappelijke verhandelingen er ook al weer in voorkwam. Het maakte het welhaast, als je die verhandelingen tenminste allemaal las, onleesbaar. Nu al helemaal natuurlijk, want hoewel het verhaal destijds zijn tijd ver vooruit was, kan je nu niet anders dan constateren dat een en ander behoorlijk achterhaald is. Maar goed… uit nostalgische overwegingen was het toch de moeite wel waard.

Dat de naam van Michael Crichton, zowel als de naam van Daniel H. Wilson (schrijver van ‘Robopocalyps’), samen op de omslag voorkwam bevreemde me behoorlijk, dus ging ik op zoek naar meer info. Het kon natuurlijk zo zijn dat Michael Crichton nog een, niet afgemaakt, manuscript had liggen en dat Wilson dat afgemaakt heeft. Dus niet! Het schijnt (correct me if I’m wrong) dat de weduwe van Michael deze Daniel H. Wilson verzocht heeft een vervolg te schrijven op ‘De Andromeda Crisis’. Dus waarom Michael op de voorkant prijkt? Geen idee, hoewel Wilson toch redelijk vaak teruggrijpt op het boek.

Goed… dat was dan dat. Nu dan nog even over ‘De Andromeda Evolutie’. Het verhaal begint als een drone van Israelische makelij, al vliegend over de Amazone jungle een bizarre buitenaardse materie ontdekt. Het blijkt een micro-organisme dat lijkt te groeien en zelfs te evolueren. Een Wildfire team, bestaand uit vooraanstaande wetenschappers, AI-ingenieurs en astronauten, zal de quarantainezone moeten bereiken en proberen uit te vinden wat het is en hoe het eventueel te stoppen. De materie lijkt niet te stoppen te zijn qua groei.

Zoals ik al zei, grijpt Daniel H. Wilson geregeld terug naar ‘De Andromeda Crisis’. Of dat noodzakelijk was, of meer een (terecht) eerbetoon aan Michael Crichton, dat laat ik in het midden. Ik vond ‘De Andromeda Evolutie’ meer dan de moeite waard en dit keer was het toch meer een techno-thriller, zonder allerlei wetenschappelijke artikelen tussendoor. Het las wel een stuk beter door, dat moet gezegd. Al met al dus wel een aanrader, maar als je het me echt vraagt… was deze uitgave een noodzaak? Dan had ik toch: ‘Nee!’ geantwoord. Sommige titels moeten eigenlijk gewoon een standalone verhaal blijven, hoe goed de bedoelingen ook mogen zijn.

Jos Lexmond

De moedercode – Carole R. Stivers

Moedercode.jpg

De moedercode – Carole R. Stivers (SF)
Karakter Uitgevers B.V. Uithoorn (2020)
333 pagina’s; prijs 21,50
Oorspronkelijk: The Mother Code (Berkley Books – 2020)
Vertaling: Joost Zwart
Omslag: Mark Hesseling, Wageningen

In tegenstelling tot andere thrillers die dystopische invloeden hebben is ‘De moedercode’, mijns inziens, duidelijk wel ‘echte’ Science Fiction te noemen. Uiteraard klasseer ik die thrillers die zich een jaar of twintig of dertig in de toekomst afspelen ook als SF, maar die spelen zich alleen maar in de toekomst af met een aantal logische technische ontwikkelingen. Ik weet het… de grens is heel erg dun en is ook meer op persoonlijke leest geschoeid dan als op harde en vastliggende feiten, dus zou ik het maar een flinke schep zout (in plaats van de normaal geijkte korrels) nemen. Het maakt ook niet echt uit. Wat mij betreft heeft het toch het labeltje SF gekregen en als je er een speciale uitdrukking aan zou willen geven, dan zou je er een hele rits van subgenre parameters aan kunnen hangen. Een behoorlijk aantal jaren geleden zijn wij (van FANDATA) eens bij Eddy C. Bertin op bezoek geweest om zijn specificaties van genres en subgenres eens te bekijken en bespreken. Zijn systeem was briljant, anders kunnen we het niet noemen, maar voor onze doeleinden was het haast niet bruikbaar. Het betekende dat elke verhaal, tot welhaast in het oneindige zou moeten worden ontleed om alle subgenres (en daar dan weer de subgenres van) te benoemen. Dat zou dan weer in kunnen houden dat elk verhaal in behoorlijke aantallen subgenres moest komen hangen. De remedie zou erger zijn dan de kwaal. Het zou inhouden dat er nog heel erg veel meer tijd in FANDATA gestoken zou moeten worden als dat we nu al doen. Ofschoon we zeer gecharmeerd en onder de indruk waren van het uitermate doordachte systeem van Eddy Bertin, kozen we er, vanwege de tijdsdruk, dus niet voor. Aldus gingen we, weliswaar met pijn in het hart, op de door ons ingeslagen weg verder.

Maar goed… bovenstaand relaas neemt de eerdere stelling niet weg dat ‘De moedercode’ echtere SF is dan de ‘normale’ dystopische thrillers. Waar zit ‘m dat in? Welaan niet in de tijd. Het is namelijk 2049 en dat is het wel vaker in tegenwoordige thrillers. Maar een team van wetenschappers moet er voor gaan zorgen dat de mensheid overleefd in de toekomst op een steeds vijandiger wordende aarde. Als dan een biologisch wapen ingezet wordt tegen vijandige strijders in Afghanistan, ontploft dat biologische wapen welhaast in het gezicht van de mensheid en is er haast geboden om het voortbestaan van de mensheid te garanderen. Een robotmoeder wordt geconstrueerd die in staat is autonoom een embryo op te laten groeien in haar binnenste en uiteindelijk de baby geboren te laten worden. De embryo’s moeten dan wel immuun gemaakt zijn voor het biologische wapen. Zes jaar nadat de ramp plaatsvond wordt Kai geboren in een woestijnlandschap. Hij leeft alleen in het gezelschap van zijn robotmoeder die alle kennis en het instinct van een menselijk moeder heeft. Ze voedt Kai op, beschermt hem en leert hem overleven.

Wat volgt is een fascinerende blik in een mogelijke toekomst met technische, maar ook menselijke ontwikkelingen, op een manier waarop ik het nog nooit eerder gelezen heb. Ik ben dus zo vrij dit een behoorlijk origineel verhaal te noemen, dat absoluut genietbaar is. Je mag het niet alleen dystopisch noemen, maar misschien zelfs ook wel utopisch en het is knap dat zo iets negatiefs om te buigen is iets dat je welhaast positief kan noemen. De kreten op de omslagen zijn meestal voor velerlei interpretaties vastbaar, maar dit keer zijn de kreten: “Meeslepende actie, intrigerend en origineel”, absoluut waar. In mijn ogen, dus zeker en vast een regelrechte aanrader!

Jos Lexmond

De nachtmerriewinkel en het akelige jeukpoeder – Magdalena Hai

De-nachtmerriewinkel-en-het-akelige-jeukpoeder.jpg

De nachtmerriewinkel en het akelige jeukpoeder – Magdalena Hai (JSP)
De nachtmerriewinkel, deel 1
(Painajaispuoti ja kamala kutituspulveri – WSOY, Helsinki (2018))
De Vier Windstreken , Rijswijk (2020)
61 pagina’s; prijs 10,95
Vertaling: Petri Hoogendijk
Omslag & Illustraties: Teemu Juhani

Het was wel even lachen toen het pakje moeiteloos door de brievenbus gleed en met een bescheiden klapje op de mat van de voordeur viel. Ik dacht in eerste instantie dat het om een tijdschrift (zoals Fantastische Vertellingen) ging, maar bij het uitpakken bleek het om een boek te gaan dat ik inderdaad aangevraagd had als recensie exemplaar. Bij het samenstellen van mijn wensenlijstje had ik de indruk dat het ging om een boek voor de oudere jeugd en ook dat het wat volumineuzer zou zijn dan de 61 pagina’s die nu voor me lag. Maar goed… het is niet anders en een recensieboek is een recensieboek, en daar is altijd wel iets over te vertellen. Bijvoorbeeld of het leuk is, of niet, voor de doelgroep, waarbij ik dan denk aan kinderen uit groep 4 en 5 (7/8 jaar). En daar kan ik meteen bevestigend op antwoorden. Ik heb zelf kleinkinderen in die leeftijdgroep en kan, denk ik, redelijk inschatten of ze dit leuk zouden vinden. Ik denk dus van wel!

Waar gaat het over? Nina, een meisje van negen, heeft een geldprobleem, want ze wil heel erg graag een nieuwe fiets. Maar die kosten het een en ander. Er zit niets anders op dan een baantje te zoeken, maar wie neemt nu een negenjarig kind aan? Nina koopt van haar laatste geld een superhoorn met drie bolletjes ijs en besluit aan de ijsverkoper, Irma Vanilia, of ze hulp nodig heeft. Nee dus! Maar dan ziet een briefje op de winkelruit van: De nachtmerriewinkel’: Hulp gevraagd! Nina gaat naar binnen en vind de verkoper van De Nachtmerriewinkel op de grond, spartelend met zijn benen en gierend van de lach. Hij kan niet ophouden met lachen en kan ook niets zeggen. Nina weet niet wat ze moet doen, tot er plotseling: “Ahum”, achter haar klinkt. Het is Pieter de winkelgeest. Hij is tien jaar oud en stierf lang geleden plotseling bij een ongeluk, veroorzaakt door een scheetgrapje en een paar vissticks. Meneer Spoek, de eigenaar van de winkel, heeft jeukpoeder over zich heen gekregen en Nina gaat, samen met Pieter, op zoek naar een middel tegen de jeuk en… naar diegene die het op zijn geweten heeft. Het is het begin van allerlei avonturen in De nachtmerriewinkel.

Leuk verhaaltje dat opgesierd is met misschien nog wel leukere illustraties. Blijkbaar is dit het eerste deel van een reeks en dat komt goed uit, want ik wil er best nog wat meer van zien! Overigens is Magdalena Hai geen onbekende in Finland als het om volwassen SF gaat. In 2012 schreef ze de eerste Finse Steampunk roman.

Jos Lexmond’

Het huwelijk van tijd en ijs – Guido Eekhaut

Huwelijk-van-tijd-en-ijs.jpg

Het huwelijk van tijd en ijs – Guido Eekhaut (SF)
Uitgeverij Vrijdag, Antwerpen (2020)
320 pagina’s; prijs 22,50
Omslag: Mulder van Meurs, Amsterdam

Toen ‘Het huwelijk van tijd en ijs’ net verschenen was, plaatste Guido Eekhaut een oproep op facebook aan recensenten die zin hadden om het boek te recenseren. Nou ben ik daar nooit heel erg vies van, dus ik had meteen van: Waarom niet! Toch eerst maar even contact met Guido gezocht met de vraag of er wel fantastisch elementen in voorkwamen. Er stond tenslotte luid en duidelijk: Thriller op de omslag en bij het NCSF willen ze toch wel graag recensies van verhalen met, meer of minder, fantastische elementen en daar houd ik mij toch wel aan. (nou ja… voor de niet fantastische verhalen van Jack Vance die bij Spatterlight verschijnen, maak ik wel een uitzondering). Nu staat er natuurlijk zowat op elk boek triller, dus dat wil niet zo heel erg veel meer zeggen, maar toch. Per omgaande kwam een bevestiging van Guido dat dat inderdaad het geval was, dus stond niet meer in de weg een recensie exemplaar aan te vragen. Dat prompt gehonoreerd werd, waar ik heel erg blij mee was. Helaas moest het nog even blijven liggen, omdat er nog een paar andere recensieboeken eerder binnen gekomen waren (alsmede een hoop ander gedoe, waar ik nu niet verder over uit zal weiden).
Dan was het eindelijk zo ver. Ik was inmiddels meer dan benieuwd.

‘Het huwelijk van tijd en ijs’, speelt zich min op een tweetal plekken af en wel in Marseille en op de Zuidpool. De Zuidpool… daar ga ik niet al te veel van zeggen. Gewoon maar tot u nemen! De wijk in Marseille, waar het verhaal zich voornamelijk afspeelt, heet La Valentine. Uiteraard (na het boek gelezen te hebben) heb ik even gecheckt of die wijk bestond en niet uit de duim van Guido kwam. Tot mijn verbazing bestond die wijk wel degelijk en de foto’s daarvan, herkende ik vrijwel meteen uit de omschrijving die Guido in zijn boek gaf. Al lezend zag je de omgeving welhaast door de kieren van de woorden sijpelen. Ik ken er eigenlijk maar een die deze gave van woorden tot een kunst verhief: Jack Vance. Als je zijn verhalen las, zag je het landschap voor je en kon je het beschreven voedsel bijna ruiken en proeven. Deze manier van schrijven vind ik zeer aantrekkelijk. Guido Eekhaut heeft dat dus ook.

Hoe dan ook… detective Emanuel Selavy (C’est la vie (Zo is het leven)?) zwerft door de gore straten van La Valentine, op zoek naar sporen van de misdadiger Lönnroth. Hij wordt aan zijn lot over gelaten door zijn chefs en mag zo ongeveer doen en laten wat hij wil. Theodora Steiner is een onderzoeksrechter, die de opdracht krijgt om de prefectuur van Marseille door te lichten. Het Parijse rijkeluiszoontje Raymond Roussel is daarentegen op zoek naar kicks en de gitzwarte kant van de samenleving. Ze kennen elkaar niet, maar door samenloop van omstandigheden komen ze met elkaar in contact en raken verbonden door de jacht op slechts één persoon: Lönnroth! De ontvoeringen en spoorloze verdwijningen van jonge meisjes wordt op zijn conto geschreven. Hij is ongrijpbaar. De drie speurders ontdekken gaandeweg dat er nog een andere band is die hen bind. Hun vaders kenden elkaar. Zij waren lid van een vijftal, dat in de jaren twintig van de vorige eeuw de Republiek van Antartica stichtte. Een jonge geleerde, Lönnroth genaamd, was een van hen. Hij voerde wel heel erg bizarre experimenten uit.

Verder vertel ik natuurlijk niets over verhaal, maar ik kan wel kort en bondig zijn over hoe ik het vond: Prachtig! Inderdaad met een hoofdletter P. Guido had ook niets teveel gezegd. De fantastische elementen waren ook in voldoende mate aanwezig, waardoor ik het verhaal als SF kon classificeren. Ik wil ook nog wel even memoreren dat Guido Eekhaut mooie woorden gebruikt. Een tweetal voorbeelden, zoals: ‘spaarzaam en opaak’ en ‘nubiele nimfen’. Mijn vocabulaire is best aanzienlijk, maar deze twee had ik nog nooit gezien en dan bedoel natuurlijk ik niet: ‘Spaarzaam’ en ‘nimfen’. Ik heb ze op moeten zoeken. Wat mij betreft is ‘Het huwelijk tussen tijd en ijs’ een dikke aanrader. Doe mij nog maar zo’n Thriller!

Jos Lexmond

Star Trek: Picard – Not Everybody’s Cup of Tea – HSF (2020/1)

Onderstaande artikel bevat spoilers voor de serie en is daarnaast een reflectie van wat ik ervaren heb tijdens het kijken naar Star Trek: Picard. Verder lezen is dus volledig op eigen risico.

Op 4 augustus 2018 werd de achtste Star Trek-serie door Patrick Stewart en Alex Kurtzman aangekondigd tijdens Star Trek Las Vegas (de officiële Star Trek-conventie). Ik volg het nieuws dat vanuit Las Vegas komt altijd, maar dit was een totaal onverwachte aankondiging. Er waren natuurlijk wel de nodige geruchten, maar Stewart had zo vaak aangegeven absoluut geen interesse te hebben in het opnieuw spelen van Picard dat ik er niet zo in geloofde. Wat Stewart betreft was alles wat er te vertellen was over het karakter in zeven seizoenen TNG en vier films, ook daadwerkelijk vertelt. Bovendien had hij ook absoluut geen zin om weer een uniform aan te trekken. Dus toen hij daar stond en vertelde dat de nieuwe serie ‘Star Trek: Picard’ zou worden was het een magisch moment. Voor hemzelf waarschijnlijk ook.

Ik weet nog precies welke Star Trek-aflevering ik als eerste heb gezien. Of eigenlijk, half heb gezien. Het was in de zomer na mijn eerste, niet al te succesvolle, jaar op de middelbare school. Het was de zaterdag voordat we op vakantie naar Luxemburg zouden vertrekken. Ik deed die bewuste middag de TV aan omdat ik waarschijnlijk een videoband met daarop opgenomen afleveringen Thunderbirds aan wilde zetten. Ik viel midden in de aflevering Cause and Effect. In deze aflevering is de Enterprise verzeild geraakt in een tijdlus waarbij het schip iedere keer opgeblazen wordt. Dat wist ik niet toen ik het laatste stuk van de aflevering zag. Wat ik na afloop wel wist, was dat ik wilde weten hoe het verder zou gaan met het schip dat uit het verleden naar de toekomst gekomen was. De hele vakantie in Luxemburg heb ik ’s avonds als ik in mijn bed lag, nagedacht hoe dit verhaal verder kon gaan. Ik moet zeggen dat het een grote teleurstelling was toen ik later ontdekte dat er helemaal geen vervolg op deze aflevering bestaat. Dat is hoe ik fanfictie ben gaan schrijven, maar dat is een heel ander verhaal. Na de vakantie heb ik geen aflevering meer gemist.

Dat juist ik helemaal onder de indruk zou raken van een sciencefictionserie op televisie, was niet zo vanzelfsprekend. Van huis uit heb ik een grote liefde voor boeken en fantasiewerelden meegekregen, maar sciencefiction was amper terug te vinden. Televisie keken we thuis toch een stuk minder en wat we keken was vooral gericht op kinderen en jongeren. En het nieuws natuurlijk. Ik heb met mijn ouders dan ook in eerste instantie niet veel gedeeld over mijn nieuwe ontdekking. Natuurlijk is het ze wel opgevallen dat ik het nodige aan het opnemen was, maar het terugkijken deed ik vooral als ik aan het oppassen was. Ook begon ik meer lege videobanden te kopen en ging mijn Engels met sprongen vooruit. Dat laatste moet misschien wel het meest opgevallen zijn. Ik zal het eens aan ze vragen.

Wat was het dan dat op mij meteen zo’n indruk gemaakt heeft? In de eerste plaats dat er een karakter was met een zichtbare visuele handicap die als volwaardig gezien werd. Ik was tot dat moment nog nooit een karakter op televisie tegengekomen waarin ik mijzelf herkende. Er werd aan Geordi LaForge nooit gevraagd of hij iets wel of niet kon. Hij was de Chief Engineer punt. Niet de Chief Engineer die het allemaal niet zo goed zag. Hoewel mijn ouders, en specifiek mijn vader, mij altijd geleerd hadden dat mijn visuele beperking niet bepaalde wie ik was, of zou kunnen zijn, was mijn eerste jaar op de middelbare school erg moeilijk geweest. Ik heb mij eigenlijk aldoor een buitenstaander, en alleen, gevoeld en ik ben verschrikkelijk gepest (totdat ik daar vrij fysiek zelf een einde aan gemaakt heb). Dat eerste jaar voelde daardoor meer als een strijd die ik niet kon winnen dan als iets waar ik nu met plezier aan terugdenk. En toen was daar opeens LaForge die ondanks alles wel gewoon als volwaardig gezien werd. Het was een letterlijke eyeopener.  Ofwel, Star Trek TNG kwam op het juiste moment bij toeval mijn leven binnen stralen.

Maar er was natuurlijk meer, om een karakter blijft een puber niet kijken. Meer was voor mij vooral Captain Jean Luc Picard. Een karakter waar ik meer van mijzelf in herkende dan ik lang heb willen toegeven. Vooral de manier waarop hij met de mensen die dichtbij hem stonden omging was, en is, eng bekend. Afstandelijk maar toch ook dichtbij, maar dan op zijn eigen manier. Hij zelf nooit zeggen ‘ik hou van jou’ of ‘dat heb je goed gedaan’. Zijn waardering blijkt indirect, vooral door absolute loyaliteit. Onder moeilijke omstandigheden koos hij bijna altijd voor de humanistische oplossing. Zolang er met praten ook maar een kleine kans was om geweld te voorkomen dan deed hij dat. Maar ondertussen was hij alleen, een keuze die hij zelf had gemaakt. Carrière ging voor familie. Ik heb van dat karakter zo ontzettend veel geleerd over hoe je ook naar de wereld kan kijken. Voor iedere puzzel kan een oplossing gevonden worden en dat is vaak niet de makkelijke route.

Later, toen ik mij ook meer ging interesseren in de filosofie achter Star Trek, heb ik natuurlijk ontdekt dat dit erg in de lijn is met de ideeën van Gene Roddenberry.  Infinite diversity in infinite combinations. Oneindige diversiteit in oneindig veel combinaties. Hier kunnen we ook in onze huidige tijd nog steeds veel van leren. In ieder geval werd Picard, en daarmee Roddenberry, een van mijn grote voorbeelden. En hoe gaat het dan met fans, je wil natuurlijk ook weten wie dat karakter speelt. Het waren ook de begindagen van het internet en informatie was makkelijker te vinden. Ik leerde veel over Patrick Stewart en in 2002 kwam hij naar de Space Expo in Noordwijk. Daar moest ik bij zijn. Ik was inmiddels onderdeel van een online Star Trek discussieforum en met een groep gingen wij daarheen. Daar heb ik Jan voor het eerst ontmoet, de rest is geschiedenis zoals er zo mooi gezegd wordt. Maar de conclusie is wel dat ik zonder Star Trek TNG nu zeker niet in Leeuwarden zou wonen. Met dank aan Stewart is ook mijn voorliefde voor theater ontstaan en ik ben nog steeds blij dat ik hem in 2016 in Londen heb mogen zien in No Man’s Land. Hijzelf heeft lang moeite gehad met het feit dat ‘fans’ naar het theater kwamen. Waarschijnlijk was het idee dat mensen daar niet voor het toneelstuk maar voor de acteur zaten, gecompliceerd. Ondertussen schijnt hij daarvan teruggekomen te zijn, wat maar goed is ook want ik weet zeker dat hij een hele generatie geïnspireerd heeft om meer over (klassiek) theater te leren en om er ook daadwerkelijk naar toe te gaan.

Vanaf het moment dat de nieuwe serie werd aangekondigd, heb ik al het nieuws erover op de voet gevolgd. De laatste keer dat ik zo naar iets uitgekeken heb was Doctor Who in de tijd van Matt Smith als de elfde Doctor. Natuurlijk heb ik mijzelf voorgehouden dat het ook tegen zou kunnen vallen, maar dan was het altijd in ieder geval nog meer Picard. De laatste TNG-film, Star Trek Nemesis, was nogal een tegenvaller en absoluut geen goede afronding van het verhaal. Data, de androïde die graag menselijk wilde zijn, had zich opgeofferd om Picard te redden. Maar ook weer niet, want vlak voordat hij dat offer bracht had hij een kopie van zie ‘positronic brain’ gemaakt om zo B4 (ja, ik ben nooit over het hoge Bassie-en-Adriaan-gehalte heen gekomen), een inferieure eerdere versie, te helpen. Dus aan het einde van de film was de vraag: Is hij nou wel of niet dood? Die vraag is natuurlijk wel beantwoord in de boeken die volgden, maar dat is toch niet hetzelfde.

Al snel bleek dat Michael Chabon de serie zou gaan schrijven. Ik had al zijn boeken al gelezen en ik werd er net zo blij van als toen Steven Moffat aankondigde dat Neil Gaiman een Doctor Who aflevering voor de 11e Doctor ging schrijven. Het is altijd fijn als je favoriete schrijvers je favoriete televisieseries even leuk blijken te vinden. Of zoals in het gaval Chabon, ook zo’n fan zijn van Stewart als jijzelf bent. Ik had er daardoor wel vertrouwen in.

En toen werd het tijd voor de eerste aflevering: Remembrance. Ik heb bewust besloten die aflevering de eerste keer alleen te kijken. Als het zou tegenvallen wilde ik de teleurstelling alleen ervaren. Maar het viel niet tegen. De serie begint met een droom van Picard. Hij droomt dat hij met Data aan het kaarten is en hij wil duidelijk niet wakker worden. De droom eindigt in een nachtmerrie als hij uit het raam van Ten Forward op de Enterprise D ziet hoe Mars aangevallen wordt. Picard wordt wakker in zijn huis op zijn familiewijngaard. De familiewijngaard waar hij in het verleden vandaan gevlucht is. De familiewijngaard waar zijn broer en neefje tijdens een brand om het leven zijn gekomen (hoe Frans). Niet de plek waar je hem zou verwachten. Hij blijkt een hond te hebben, Number One. En er zijn twee Romulans waar hij duidelijk bevriend mee is. Picard blijkt gedesillusioneerd Starfleet te hebben verlaten. Hij was verantwoordelijk voor de reddingsoperatie van een grote hoeveelheid Romulans omdat hun zon supernova zou gaan. Dit is een directe referentie naar de Star Trek-rebootfilm uit 2009. In eerste instantie wilde de Federation en Starfleet wel helpen, maar toen Mars aangevallen werd door hun eigen synthetische arbeidskrachten, hield de missie op. En er gebeurde nog meer. Synthetisch leven mocht niet meer gecreëerd worden en zover het nog bestond, moest het vernietigd worden. Voor Picard was dit extra onvoorstelbaar vanwege zijn lange relatie met Data en het feit dat Data zijn in principe oneindige leven voor hem had opgeofferd. De serie begint op het moment dat het 15 jaar geleden is dat de aanval op Mars heeft plaatsgevonden. Picard is inmiddels 94 jaar oud en ongeneeslijk ziek.

Onverwacht komt Dahj zijn leven binnen. Ze blijkt een androïde te zijn die waarschijnlijk gemaakt is vanuit een van B4/Data’s positronic neurons. Maar voordat Picard meer over haar kan leren, wordt ze vermoord door Romulan geheim agenten. Ze blijkt een tweelingzus te hebben en de serie gaat over de zoektocht naar haar en over waarom de Romulans zo bang zijn voor synthetisch leven. Onderweg komt er een aantal oude bekenden voorbij, waarbij Seven, Hugh, Riker en Troi de meeste indruk maken. Picard krijgt ook een nieuwe ‘crew’. Deze bestaat uit Agnes Jurati, een wetenschapper die gewerkt heeft aan synthetisch leven maar dat nu niet meer kan doen, Chris Rios, voormalige Starfleet officier, Raffi Musiker, voormalige Starfleet officier die door Picard zijn vertrek bij Starfleet ook haar ‘baan’ is kwijtgeraakt en Elnor, een Romulan Monk met zwaard die geloofd in de ‘the way of absolute candor’.

De intro van de serie geeft veel weg over het verhaal dat verteld wordt. Het verhaal gaat over gebroken mensen die ontdekken dat er toch een manier is om weer heel te worden. Ze moeten allemaal de stukken van de puzzel die ze heel gaat maken terugvinden en op de juiste manier neerleggen. Voor Picard betekent dit dat hij afscheid moet nemen van Data, dat hij zijn eigen sterfelijkheid moet accepteren, hij opnieuw moet leren wat liefde geven is en dat hij moet accepteren dat een halve oplossing altijd nog beter is dan geen oplossing. Voor Raffi, mijn favoriete nieuwe karakter, betekent het dat ze moet leren dat niet alle fouten uit het verleden ongedaan gemaakt kunnen worden en dat zelfmedelijden nog nooit iemand verder geholpen heeft. Voor Seven betekent het vooral accepteren wie ze is en dat wraak nemen misschien niet altijd de juiste oplossing is, maar soms wel de enige. Voor Soji, de tweelingzus van Dahj, betekent het accepteren dat niet iedereen het einde van al het synthetische leven wil en dat zij de enige is die de keuze heeft om de geschiedenis zichzelf niet te laten herhalen.

De serie houdt ons ook een spiegel voor over onze tijd. Dat is iets waar Star Trek altijd goed in is geweest en het is fijn om te zien dat dit ook weer voor Picard geldt. De serie leert ons dat het nooit een oplossing is om weg te lopen voor je verantwoordelijkheden en dat wanneer je dat wel doet, dit echte gevolgen heeft. Voor Picard wordt dit het meest zichtbaar als hij teruggaat naar een planeet waar hij Romulan vluchtelingen naar toe gebracht heeft. Hij is niet meer welkom, maar meer dan dat, de Romulans zijn zo aan hun lot overgelaten dat ze xenofoob zijn geworden en volledig in zichzelf gekeerd zijn geraakt. Dit is het moment dat Picard zich realiseert dat door zijn keuze om niet voor een halve oplossing te gaan Romulans (echte mensen!) in de problemen zijn gekomen. Geen hoop, geen toekomst. Kan er ons niet een duidelijkere spiegel voorgehouden worden voor de grote problemen in onze tijd? De oplossing hoeft niet perfect te zijn, zolang we maar aan een oplossing werken.

Het einde van de serie geeft Data het afscheid dat hij verdient. Door een samenloop van omstandigheden eindigen Picard en Data op dezelfde plek en is er toch nog een mogelijkheid dat de karakters elkaar nog een keer spreken. Dit geeft Picard de mogelijkheid om eindelijk te accepteren dat Data het offer om hem te redden, bewust heeft gebracht. En het geeft Data de mogelijkheid om Picard, en de kijker, nog een keer uit te leggen dat leven niets waard is zonder sterfelijkheid. Ofwel: “A butterfly that lives forever is really not a butterfly at all.” Dit vat de hele serie wat mij betreft ook goed samen. Uiteindelijk gaat het erom dat we allemaal de keuze hebben om zelf iets van ons leven te maken. En als we die keuze bewust maken maakt het niet uit waar je vandaan komt en hoe gebroken je bent.

Was het alleen maar goed? Nee natuurlijk niet. Zo is er een heel subplot met de Borg waarvan nu nog niet helemaal duidelijk is wat het punt ervan nu eigenlijk is. De Romulans blijken een Borg Cube te hebben en die Cube wordt uiteindelijk door Seven feitelijk gestolen en is nu gestrand op een planeet. Daarnaast heeft Starfleet schijnbaar nog maar een type ruimteschip en is een deel van het plot volgens bestuurlid NCSF Eddie een iets te directe kopie van het spel Mass Effect. Met dat laatste zat ik niet zo heel erg omdat Mass Effect het idee ook alleen maar van Asimov gejat heeft, maar ik snap Eddie zijn punt zeker. Ook wordt er weinig duidelijk gemaakt over hoe het nu eigenlijk verder met de Federation gaat. Gelukkig komt er in ieder geval nog een tweede seizoen waarin dit soort zaken opgepakt kunnen worden.

Dit artikel, door Marlies Scholte Hoeksema, is eerder verschenen in HSF (2020/1).

cbs.com/shows/star-trek-picard

Fluxx – bordspel – HSF (2020/1)

Fluxx is een simpel kaartspelletje. Door het uitspelen van kaarten moet je als eerste het doel zien te bereiken. Echter: het doel en de regels veranderen bijna elke spelbeurt gedurende het spel.

Elke speler begint met drie kaarten op hand. De overige kaarten worden geschud en als gedekte trekstapel neergelegd. Er zijn doelkaarten, regelkaarten, bewaarkaarten en actiekaarten. Dit zijn allemaal soorten kaarten die je op hand kan krijgen en uitspelen. Er is ook een grondregelkaart, maar die komt niet zo vaak meer in beeld na de eerste beurt. De regelkaart geeft aan hoeveel kaarten je moet trekken en spelen. Van oorsprong een en een, maar dit kan dus zomaar 3 en 5 worden of zelfs 5 en alles!

Wie het als eerste voor elkaar krijgt om de bewaarkaarten voor zich te hebben die op een van de in zijn beurt geldende doelkaarten staan, is de winnaar. Dat kan binnen twee minuten gebeuren, maar een potje kan ook een uur lang zijn (zelden langer, behalve als je met te veel mensen speelt).

Het basisspel Fluxx is in 1997 uitgebracht maar sindsdien zijn er talrijke andere versies bijgekomen, waaronder veel in SF- en fantasy-thema’s. De regels (lees: de verhouding aan soorten kaarten, en het beste aantal spelers) zijn zeker niet in alle versies gelijk, verre van, maar dat biedt ook nog meer variatie.

Er zijn zelfs versies die je samen kan voegen zoals de recente Star Trek Fluxxen, daar is zelfs een mini ‘meta’ uitbreiding voor, waardoor je bijvoorbeeld voor het verzamelen van Captain Picard én Captain Kirk, of Dr. McCoy én Dr. Crusher moet gaan.

Alle versies van Fluxx spelen fijn weg: geen moeilijke keuzes of diep denkwerk, gewoon de beste kaart spelen in elke zeer tijdelijke omstandigheden. Fluxx is een minder voorspelbaar en onvoorstelbaar leuk en chaotisch gelukspelletje, wat nog beter is in een van de vele Nerd-uitvoeringen.

Meer weten ? https://www.looneylabs.com/games/fluxx

Deze recensie, door Alice Jouanno, is eerder verschenen in HSF (2020/1).

Een verroeste queeste – Het genre van De Gebroken Aarde – HSF (2020/1)

“Deze fantasyroman is deels geboren in de ruimte.”

De keus voor het genre van De Gebroken Aarde-trilogie

Voor wat ik onder de noemer sciencefiction laat vallen, hanteer ik een hele ruime definitie. Als lid van het NCSF vind ik dit belangrijk omdat het doel van onze prachtige vereniging is om het sciencefiction-genre in de breedste zin te bevorderen en om fans van het genre, in al hun verscheidenheid, bij elkaar te brengen. In die zin is dit een raar artikel voor mij om te schrijven. Wat ik hier wil beargumenteren is juist waarom een werk, de Gebroken Aarde-trilogie van N.K. Jemisin, geen sciencefiction is en waarom het belangrijk is om het als deel van het fantasygenre te zien.

De discussie over onder welk genre de Gebroken Aarde trilogie (Het Vijfde Seizoen, De Obeliskpoort en De Stenen Hemel) valt, speelt al sinds het verschijnen van het eerste deel in 2015. Het is dan ook niet het minste werk waar we het over hebben. De trilogie heeft uiteindelijk voor ieder deel de Hugo voor beste roman in de wacht gesleept. Van 2016 tot en met 2018 domineerde N.K. Jemisin de Hugo’s. Het is een ongekende prestatie en leidde tot de totstandkoming van een nieuwe categorie: die voor beste serie, een Hugo die in 2019 voor het eerst werd uitgereikt. Dus onder welk genre de Gebroken Aarde ook valt, het is zonder enige twijfel een van de belangrijkste reeksen van de afgelopen jaren. Als je het nog niet gelezen hebt dan raad ik het ten zeerste aan. Het is, in dat geval, wellicht verstandiger als je dit artikel nog even weglegt aangezien het zeker spoilers zal bevatten.

Orogenen

De Gebroken Aarde trilogie speelt in een wereld die geologische veel dynamischer is dan wat wij gewend zijn. Geregeld vinden er grote rampen plaats: aardbevingen, vulkaanuitbarstingen en erger. Als een ramp groot genoeg om het hele Continent van de Stilte over meerdere maanden te beïnvloeden, wordt het een Seizoen genoemd. De samenleving gaat dan over in een draconische overlevingsmodus conform een reeks oude edicten. De mensen die wonen op het enige continent op de wereld, De Stilte. Zij kunnen aardbevingen en andere geologische processen voelen dankzij een orgaan genaamd de sessapinae, dat zich bij de hersenstam bevindt. Sommigen kunnen veel meer dan dat, hun sessapinae zijn zover ontwikkeld dat ze geologische krachten kunnen beïnvloeden. Deze orogenen kunnen aardbevingen temmen en vulkanen tot leven wekken. Erger nog, tenzij ze getraind zijn doen ze dit instinctief met desastreuze gevolgen. Ze worden ofwel gedood zodra ze ontdekt worden ofwel gevangengezet en getraind in het Fulcrum. Deze getrainde orogenen mogen alleen de buitenwereld in om diensten aan het keizerrijk Sanze te verrichten en dan, op enkele uitzonderingen na, enkel onder de begeleiding van Hoeders, krijgers met speciale gaven die de krachten van orogenen kunnen tegengaan.

De trilogie vertelt het verhaal van Essun, een vrouw van middelbare leeftijd die heeft weten te ontsnappen aan het Fulcrum en de Hoeders. Ze heeft een gezin gesticht in een afgelegen dorp. Op de dag dat er een nieuw Vijfde Seizoen aanbreekt, ontdekt haar man dat hun kinderen ook orogenen zijn. Hier gruwelt hij zo van dat hij zijn jonge zoontje vermoord en op de vlucht slaat met zijn dochter. Essun gaat op tocht door het apocalyptische landschap om haar dochter te vinden en wraak te nemen op haar echtgenoot. In het Vijfde Seizoen gaat het voornamelijk over het leven van Essun, hoe zij de persoon is geworden die zij is, hoe ze gevormd is door haar leven als orogeen en haar tijd in het Fulcrum. In de Obeliskpoort zien we hoe Essun en haar dochter, Nassun, een nieuwe gemeenschap vinden die hun relatie met hun medemens beïnvloed. In de Stenen Hemel gaan Essun en Nassun apart op een reis met als doel over het lot van de wereld te beslissen. Heeft de mensheid recht om voort te bestaan ondanks de gruwelen die ze hun medemens en de wereld hebben aangedaan?

De hele trilogie is, uiteindelijk, een krachtige metafoor voor hoe systemische discriminatie individuen, samenlevingen en uiteindelijk de hele wereld beïnvloed, gestaafd door het thema van moederschap en het vinden en verliezen van familie. Het doet daarmee waar de fantastische genres in mijn optiek uitzonderlijk goed in zijn: het maakt de metafoor een letterlijk onderdeel van de wereld waarin de personages leven en gebruikt het als een scalpel om aspecten van het menselijk bestaan bloot te leggen.

Magie, techniek en de Aarde

In de discussies die ik over het vraagstuk van het genre van De Gebroken Aarde heb gevoerd, kwam een aantal argumenten naar voren om het als sciencefiction te beschouwen. Ten eerste heeft het biologische aspect van orogenie, de mogelijkheid om geologische krachten te beïnvloeden, een sciencefictiongehalte. Het feit dat de mensen van de Stilte organen hebben, sessapinae, die dat mogelijk maakt, maakt het volgens dit argument geen magie. Het tegenargument is dat magie vrijwel altijd een biologische aard heeft in fantasy. De mogelijkheid om magie uit te oefenen wordt meestal via bloedlijnen doorgegeven, wat een biologisch aspect impliceert. Dit is zo sterk ingebed in de trope van magie dat de makers van Avatar: The Last Airbender dat duidelijk moesten maken door een eeneiige tweeling op te voeren in een aflevering waarvan een wel en een niet bending kan. En uiteindelijk door direct in interviews aan te geven dat hun magie bending niet via overerving werkt, maar van spirituele aard is. Wat de Gebroken Aarde bijzonder maakt, is dat het dieper in gaat op de biologische aard van de magie door de sessapinae te introduceren. Dit zegt voor mij meer iets over de kwaliteit en diepgang van de wereldbouw dan onder welk genre we dit werk moeten scharen. Natuurlijk heeft N.K. Jemisin zelf het beslissende woord. In de Obeliskpoort leert Essun’s mentor, Alabaster, haar over de ware aard van haar orogenie, de diepere, machtigere laag die achter haar aannames verscholen zit:

“Hij begint zijn hoofd te schudden, maar grimast als het pijn doet en zucht dan. ’Zij noemden het magie.’”

N.K. Jemisin, Obeliskpoort, hoofdstuk 6

Dit brengt ons wel tot het tweede argument voor sciencefiction: de technologische ontwikkeling heeft niet stilgestaan. Zo hebben de gemeenschappen in de Stilte toegang tot elektriciteit. De technologie en de wetenschap zijn wel gevormd door de omstandigheden in De Stilte. Metallurgie is niet zeer ver gevorderd omdat metaal en aardbevingen vaak niet samengaan. Ook wordt het bestuderen van de hemel, astronomie, afgedaan als ludiek. Het is belangrijker om de wereld onder je voeten te bestuderen. Paard en wagen zijn nog steeds het meest gangbare vervoersmiddel omdat wegen te onbetrouwbaar zijn voor gemotoriseerde voertuigen. Geologie is daarentegen zeer ver gevorderd. Plaattektoniek, bijvoorbeeld, is algemeen geaccepteerd terwijl in de echte geschiedenis deze theorie pas in de tweede helft van de 20ste eeuw algemeen aanvaard werd. Wat nogal wiedes is omdat je in De Stilte mensen hebt die deze processen kunnen voelen. Wat we hier zien is een van de redenen waarom N.K. Jemisin met de Gebroken Aarde de lat voor wereldbouw in fantasy naar een hoger niveau trekt. Er is in fantasy altijd sprake van enige mate van technologische vooruitgang. Zonder redelijk geavanceerde metallurgie kan je geen ridders in glimmend harnas hebben, zonder bogenbouw en andere vergevorderde architectonische ontwikkelingen geen paleizen in gotische stijl. Het is een trope in fantasy dat de technologische ontwikkeling op een arbitrair punt in de geschiedenis wordt stilgezet, zodat de wereld voor altijd vast blijft zitten in een middeleeuwse toestand. Natuurlijk zijn er zat werken die tegen deze trope ingaan, vaak door middel van een soort industriële revolutie met magie. De latere delen van de Schijfwereldserie van Terry Pratchett en de animatieserie The Legend of Korra (het vervolg op het reeds genoemde Avatar: The Last Airbender) zijn slechts twee voorbeelden hiervan. Jemisin gaat verder in deze trend in haar wereldbouw door af te stappen van de aangenomen vanzelfsprekendheid van een industriële revolutie en kritischer te kijken naar hoe techniek en wetenschap (alsmede andere aspecten van haar wereld) zich zouden ontwikkelen in de omstandigheden die ze neerzet. En met de mogelijkheden en beperkingen die haar orogenie de mensheid geeft. Dit is, toegegeven, een sterk sciencefictionachtige manier van wereldbouw, iets waar ik later op terug kom.

Verre toekomst

Het laatste argument dat regelmatig wordt opgevoerd als argument om de Gebroken Aarde onder sciencefiction te scharen, is dat het zich zou afspelen in onze verre toekomst. Voor zover ik kan nagaan komt deze veronderstelling voort uit het feit dat Jemisin het woord Aarde gebruikt voor de wereld waarop het verhaal zich afspeelt. En uit de lijst van Vijfde Seizoenen die ze als appendix heeft opgenomen en een geschiedenis van bijna 10.000 jaar beschrijft. Ik ben echter van mening dat het wel degelijk een secundaire wereld is, om een term van J.R.R. Tolkien te lenen. Dat Jemisin het woord Aarde gebruikt is inderdaad interessant. Het is immers een trope om een fantasywereld een eigen naam mee te geven: Oerth, Abeir-Toril, Krynn, Athas om maar een blik aan Dungeons & Dragons-werelden open te trekken. Het is echter ook niet zo vreemd om af te zien van deze trend. De wereld van Een Lied van IJs en Vuur van George R.R. Martin bijvoorbeeld, heeft geen overkoepelende naam en wordt gewoon ‘wereld’ genoemd. Jemisin gaat hier een stap verder in door haar wereld domweg Aarde te noemen. Maar ik moet toegeven dat de term Aarde bepaalde connotaties heeft, en een daarvan is de planeet waarop wij leven. Er is ook een omschrijving van een gebouw in De Stenen Hemel die doet vermoeden dat het een restant van onze wereld is.

“Ze gaan de hoek om, en dan staat er een dood gebouw voor ons. We blijven allemaal staan en staren ernaar. Er groeit klimop tegen de muren, die gemaakt zijn van een soort rode klei die tot bakstenen is geperst, en ook om sommige van de pilaren, die van marmer zijn. Maar behalve die klimop leeft er níéts aan dat gebouw. Het is gedrongen en laag en gevormd als een rechthoekige doos. We sessen geen hydrostatische druk die de muren ondersteund; er moet gebruik zijn gemaakt van gewicht en chemische ankers om het overeind te houden. De ramen zijn van gewoon glas en metaal en ik zie er geen nematocysten overheen groeien. Niet bepaald veilig dus. De deuren zijn van dood hout, donker roodbruin gewreven en bewerkt met klimoprankmotieven; mooi, verassend genoeg. De treden voor de deur zijn gemaakt van een mat, tanig-wit zand-mengsel. (Eeuwen eerder noemden mensen dat beton.) Het hele ding is schokkend verouderd; maar intact en functioneel, en dus fascinerend in zijn uniekheid.”

N.K. Jemisin, Stenen Hemel, Syl Anagist: Drie.

Dit citaat komt uit een verhaallijn die gaat over de wereld voor het aanbreken van de Vijfde Seizoenen. In deze verhaallijn wordt uitgelegd hoe een vergevorderde beschaving, voor wie magie en technologie hetzelfde was, de woede van de Aarde opwekte en de Vijfde Seizoenen in gang zette. Echter, er staat in datzelfde boek een omschrijving van Jemisin haar Aarde in deze zelfde periode, die niet overeenkomt met de wereld zoals wij die kennen.

“Toen. Dit land, toen, was dríé landen, al liggen die op vrijwel dezelfde positie als dat wat op een dag De Stilte zal worden genoemd.”

N.K. Jemisin, Stenen Hemel, Proloog.

Als we naar de kaart kijken die in de boeken is meegegeven, zie ik niet hoe deze omschrijving kan kloppen met onze Aarde, ook niet met poolverschuivingen zoals beschreven in de lijst met Vijfde Seizoenen. Tenzij het zover in de toekomst is dat de ligging van de continenten is aangepast, wat een periode van miljoenen jaren suggereert tussen onze tijd en de periode beschreven in de citaten hierboven. Dat maakt het bestaan van een modern gebouw echter zeer onwaarschijnlijk.

Ik prefereer dus een secundaire wereld-uitleg, waarbij het ‘moderne’ gebouw iets zegt over de ontwikkeling van die geavanceerde magisch-technologische beschaving. De uitleg dat het in de verre toekomst is, kan ook werken. Dat maakt eigenlijk relatief weinig uit voor deze discussie. Als een verhaal dat ver in de toekomst plaats vindt per definitie sciencefiction is moeten we, bijvoorbeeld, de Shannara Kronieken van Terry Brooks ook als sciencefiction zien. Als we in die trend door gaan, moeten we werken die een alternatief ver verleden plaatsvinden zoals de Conan-verhalen van Robert E. Howard en In de Ban van de Ring van J.R.R. Tolkien dan onder alternatieve geschiedenis gaan scharen?

Uitgeversgenre en genredialoog

Tot zover waarom ik denk dat de Gebroken Aarde-trilogie geen sciencefiction is. Maar waarom is het dan specifiek deel van het fantasygenre? Om dit te kunnen beantwoorden moeten we kort stilstaan bij wat, in mijn optiek, genre is. Er zijn grofweg gesproken twee manieren waarop we genre kunnen bekijken. Zo is genre voor een groot deel een marketingcategorie. Het geeft aan op welke plank in de boekenwinkel het boek wordt neergezet. Welke doelgroep de uitgever voor ogen heeft voor het boek. Dit genre wordt door het marketingteam van de uitgever bepaald, niet door de auteur. Zo werd De Goede Zoon van Rob van Essen als literaire roman in de markt gebracht terwijl Van Essen het zelf wilde profileren als ‘autobiografische sciencefiction’ (Trouw, 11 mei 2019). Wat dit betreft is het antwoord op het genrevraagstuk van De Gebroken Aarde makkelijk. Uitgeverij Orbit zet het als fantasy in de markt.

Maar genre is niet alleen die marketingcategorie. We kunnen genre ook zien over een discours over ideeën, over tropes. Tropes, terugkerende concepten en thema’s, worden door verschillende auteurs gewikt en gewogen, van alle kanten belicht, ontmanteld en in vreemde vormen weer in elkaar gezet. Dus, als we willen weten onder welk genre we De Gebroken Aarde trilogie moeten plaatsen, kunnen we ons ook afvragen met welk werken binnen het fantastische genre Jemisin met haar trilogie in discours is. Hierboven heb ik al beargumenteerd dat deze boeken het gesprek aangaan met fantasy-werken en daar, in feite, argumenten vanuit de sciencefiction voor gebruikt. Wat deze discussie vertroebelt is dat er een aantal tropes zijn die zowel in sciencefiction als fantasy voorkomen. Zo is er de trope van de vervolging van mensen met speciale gaven. Deze trope komt regelmatig voor in zowel fantasy als sciencefiction. In sciencefiction zien we dit, bijvoorbeeld, in het Psi Corps van de SF-serie Babylon 5. Ook in superheldenverhalen komt dit vaak voor, zo draaien de X-Men-strips en -films om dit idee. Maar we zien ook in fantasy vaak dat magie en de mensen die er gebruik van kunnen maken met angst worden bejegend in hun samenleving. We zien dit in bekende werken als A Song of Ice and Fire van George R.R. Martin en rollenspelwerelden als Dark Sun, tot de wereld van de tabletop wargame Warhammer Fantasy. Dus met welke genres is Jemisin door het verkennen van deze trope in gesprek? Jemisin is vrij stellig in het antwoord op deze vraag:

“::mild grumble:: Have been told there’s a theory out there that the Fulcrum in the Broken Earth was inspired by Babylon 5’s Psi Corps. NO! I hated B5, damn low-rent DS9 wannabe. (Liked it better later, but anyway.) I was inspired by *Dragon Age.* Get your nerd links right!”

N.K. Jemisin, Twitter, 11 september 2019

N.K. Jemisin heeft het idee van het Fulcrum en de Hoeders vrijwel linea recta overgenomen van de fantasy-computerspelreeks Dragon Age. Daar heb je in plaats van het Fulcrum en de Hoeders de Cirkel en Tempeliers, maar het concept is vrijwel hetzelfde. De makers van Dragon Age hebben zich weer laten inspireren door de manier waarop in Warhammer Fantasy met magiërs werd omgegaan, wat weer een gevolg is van een magiesysteem dat geïnspireerd is door de werken van Michael Moorcock. Jemisin neemt dus deel aan een dialoog die al decennia gaande is in het fantasygenre. Of om haar eigen woorden te gebruiken:

“What I think to some degree what I’m trying to engage with is that fantasy tendency to try and justify oppression. You see it again and again in fantasy that this one group of people over here are mistreated, but there’s a ‘good reason’ for it.“

Dit is ook geen unieke ingeving. Als je beseft dat de hoofdschrijver van de eerste drie Dragon Age spellen, David Gaider, een openlijk homoseksuele man is dan besef je al snel dat ook Dragon Age al kritiek levert op deze trope van ‘vervolging om goede redenen’. Jemisin koppelt deze kritiek echter op weergaloze manier aan het vraagstuk van systemisch racisme in de samenleving.

De toekomst van fantasy

Als je zover ben gekomen in mijn betoog, dan zal je je wel afvragen waarom dit zo belangrijk voor mij is. Immers, een belangrijke trend binnen de SFF-literatuur de afgelopen jaren is juist genremenging. Er is altijd sprake geweest van genremenging, natuurlijk, maar het is de laatste tijd weer in opkomst. Goede voorbeelden zijn de Machineries of Empire-trilogie van Yoon Ha Lee, Empress of Forever van Max Gladstone en Gideon the Ninth van Tamsyn Muir. We kunnen zeggen dat De Gebroken Aarde hier ook een voorbeeld van is door de manier waarop Jemisin een sciencefictionachtige wereldbouw-aanpak gebruikt in haar werk.  Zoals zij in het dankwoord van Het Vijfde Seizoen schrijft: “Deze fantasyroman is deels geboren in de ruimte.” Wat maakt het dan uit welk genre het is?

Bonsaiboom

Enkele jaren terug gaf fantasyauteur Brandon Sanderson een reeks lezingen waarin hij onder andere betoogde dat fantasy nog heel veel onontgonnen terrein heeft. De wonderlijke werelden die in het fantasygenre gecreëerd worden, bieden de mogelijkheid om bekende verhalen in een nieuw daglicht te zien. Ieder verhaal is al verteld, wordt wel eens gezegd. Het is juist fantasy dat ons als geen ander de mogelijkheid geeft om die verhalen via deze magische werelden in een andere context te plaatsen, door de regels van de wereld zo te veranderen dat ze thema’s verscherpen en verhaallijnen kracht bij zetten. En dat is precies wat we zien bij De Gebroken Aarde. Hier wordt een fantasywereld gebruikt om een prachtig en vreselijk verhaal te vertellen over de invloed van systemisch racisme op de relatie tussen een moeder en dochter. Jemisin laat ons hiermee ons zien wat racisme doet met mensen, met samenlevingen en hoe het een gebroken wereld achterlaat. Deze boeken laten zien wat de kracht is van fantasy als genre. Door het onder sciencefiction te scharen zeg je in feite dat fantasy (en secundaire wereld fantasy in het bijzonder), niet meer kan zijn dan verhalen over queesten en helden, over draken en elfen of corrupte adel in pseudo-middeleeuwse werelden. Dan maak je van fantasy een bonsaiboom; een mooi boompje wellicht, maar gesnoeid op het moment dat het een onverwachte kant op groeit. Ik wil juist zien wat er voor moois uit voort kan komen als we het fantasy-genre laten groeien en bloeien in alle richtingen waar het maar wil. Door de fantasy-wortels van De Gebroken Aarde te erkennen, geven we toekomstige fantasyverhalen de ruimte die daarvoor nodig is.

Dit artikel, door Eddie A. van Dijk, is eerder verschenen in HSF (2020/1).

http://nkjemisin.com/books/the-fifth-season/the-broken-earth-sample-first-chapter/

Als het bloedt – Stephen King

King-Als-het-bloedt.jpg

Als het bloedt – Stephen King (DIV)
Meulenhoff Boekerij bv, Amsterdam (2020)
409 pagina’s, € 24,99
Oorspr.: If It Bleeds (Hodder & Stoughton) – 2020)
Vertaling: Annemarie Lodewijk
Omslag: Will Staehle / Unusual Corporation (Bewerkt door DPS Design & Prepress Studio)/Valik/Shutterstock

Eenieder, of het nu vrienden of vijanden van de schrijver zijn, zal moeten toegeven dat Stephen King bij leven al een legende is. Echt een vijand van hem zijn… dat kan ik me welhaast ook niet voorstellen. Hij heeft inmiddels dermate veel titels in alle mogelijke genres op zijn naam staan, dat er altijd wel iets tussen zou moeten zitten wat wel je smaak is. Persoonlijk heb ik wel een zwak voor King, ofschoon ik ook niet alles even mooi vind. Voor mijzelf springt er bijvoorbeeld ’22-11-1963’ als roman er heel erg uit en een van zijn mooiste korte (nou ja… kort) verhalen vind ik wel: ‘The Things They Left Behind’, een verhaal over de naweeën van 09-11. Dat vond ik een heel erg ontroerend verhaal. Ik heb echt ook niet alles van Stephen King gelezen. De verhalen die verfilmd waren en waarvan vrijwel meteen een filmische versie te aanschouwen was, heb ik als boek overgeslagen en ook een paar van zijn laatste boeken zoals ‘Het Instituut’ en ‘De Buitenstaander, staan beiden wel op mijn ‘To-Do’ lijstje, maar heb ik niet aangevraagd als recensie exemplaar. Ze waren te volumineus. Beiden tellen een kleine zeshonderd pagina’s en dat betekent in mijn normale leestempo dat ik er een kleine twee weken voor uit zou moet trekken. Dat is met mijn normale leesachterstaand van recensieboeken geen optie. Dus… hoe jammer ook… toch maar op mijn schier oneindige To-Do lijst gezet.
Ik was dus heel erg blij toen ‘Als het bloedt’ aangekondigd werd en dat ik hem, na aanvraag, ook toegewezen kreeg. Meestal zijn de leesexemplaren van Stephen King snel vergeven. Waarom was ik er blij mee? Wel… omdat het maar een dikke vierhonderd pagina’s dik was en dat het bestond uit een viertal novelles. Dat was te doen. Eigenlijk kan ik kort zijn over ‘Als het bloedt’. Het is een prachtige bundel met een gevarieerd aanbod van verhalen. Dit zou meer dan beschrijving genoeg zijn, ware het niet dat ik er zelf toch ook nog wel wat meer over zou willen vertellen.
Het eerste verhaal ‘De telefoon van meneer Harrigan’ vond ik meteen (zelfs zonder de andere drie gelezen te hebben (en erna ook nog)) het beste. Het sprak me meteen aan. Criag doet in zijn jeugd hand-en spandiensten voor de rijke (miljardair) meneer Harrigan. Elk jaar, met Valentijn, met zijn verjaardag, met Thanksgiving en met kerstmis, kreeg hij een kaart van zijn werkgever met een kraslot van één dollar. Als hij eens met zijn lot drieduizend dollar wint, hoeft Craig geen tweemaal na te denken en koopt hij een mobiele telefoon voor meneer Harrigan die, ondanks zijn vele geld, er niet over peinst zelf een dergelijk apparaat aan te schaffen. Uiteindelijk ziet hij er het voordeel van in (sneller kunnen reageren op stijging en daling van de beurskoersen) en begint het apparaat te gebruiken. Als meneer Harrigan onverwacht overlijd stort de wereld voor Craig in en bij zijn begrafenis steekt hij de mobiele telefoon in de binnenzak van het jasje van meneer Harrigan. Zoekend naar troost blijft hij hem bellen en zijn voicemail inspreken. Op een dag vertelt Craig hem dat hij op school wordt gepest en dan… pracht verhaal dat ik kan blijven lezen en herlezen.
Het tweede verhaal ‘Het leven van Chuck’ vind ik persoonlijk het minste verhaal uit deze bundel, hoewel ik aan het einde van het verhaal verrast werd door de twist die ik absoluut niet aan zag komen.
Het derde verhaal is het titelverhaal ‘Als het bloedt’. Je zou het zomaar een korte roman kunnen noemen. Holly Gibney is van oorsprong een bijfiguur uit de Bill Hodges trilogie (Mr. Mercedes etc.) en later ook in ‘De outsider’. Nu dus in ‘Als het bloedt’ is ze de hoofdpersoon die de aanslag op een basisschool probeert te doorgronden. Het verhaal is licht futuristisch en begint in december 2020.
Het laatste verhaal ‘Rat’ gaat over een schrijver die zich afsluit van zijn gezin en de buitenwereld om een nieuw dat hij in zijn hoofd heeft, te kunnen schrijven. Terwijl hij in de afgelegen hut van zijn vader werkt verschijnt er een mysterieuze rat die, tegen een prijs, aanbiedt om de schrijver te helpen met zijn verhaal.

Alle verhalen zijn juweeltjes. Het lijkt Stephen King geen enkele moeite meer te kosten een verhaal te schrijven. Maar wat wil je… als je er al zoveel op je naam hebt! Ik kan niet anders zeggen dan: Aanschaffen en lezen!!!

Jos Lexmond

Theo Barkel – De wraak van Naírghan

Wraak-van-Nairghan.jpg

Theo Barkel – De wraak van Naírghan (FA)
Het Chagrijnige Slagzwaard, deel II
Uitgeverij Macc, Rijen (2020)
220 pagina’s; prijs 16.95
Omslag: Maarten de Bruin

Als je het nuchter bekijkt, dan is Theo Barkel misschien wel vijf jaar bezig geweest om het vervolg op ‘Het Chagrijnige Slagzwaard’ te schrijven. Dit vervolg werd in ieder geval al min of meer aangekondigd in dat eerste deel. Nou kan het niet anders zijn, dan dat Theo zich met zoveel dingen doende was dat hij zich maar met mondjesmaat met ‘De wraak van Naírghan’ bezig kon houden. Als je alleen al naar de boeken kijkt die bij Uitgeverij Macc verschenen de laatste vijf jaar, dan kan je niet anders doen dan dat beamen. Je zou zelfs kunnen zeggen dat het nog knap is dat hij ‘De wraak van Naírghan überhaupt heeft kunnen schrijven en produceren.

Het verhaal dan! Dat begint waar ‘Het Chagrijnige Slagzwaard’ ophield, of… je mag natuurlijk ook zeggen dat het daarna doorgaat.

Naírghan, de broer van Miurghan de Magiër en dus uiteraard ook de zoon van de Woudheks, is ontsnapt uit zijn gevangenis in de Onbeschreven Zuilen in het hart van Conrithar, het buurland van Potanesië. Waarom Naírghan daar precies was opgesloten is niet vermeld (jammer, vind ik dat wel), daar komen we misschien later nog eens achter, maar het was noodzakelijk geweest om Naírghan vast te zetten in ketens die Miurghan en Myhre samen gesmeed hadden. Nu is hij dus ontsnapt en verscheen op de huwelijksplechtigheid van Hiram en Lavina in een geluidloze explosie van licht. Met een grijns naar Miurghan en zijn moeder griste hij de broer van het Chagrijnige Slagzwaard uit het zand en verdween na een overdreven buiging weer in het niets, Miurghan en zijn moeder geschokt achterlatend. Om de confrontatie met Naírghan in Conrinthar aan te gaan, vertrekt Hiram, samen met Miurghan, Myrhe, Kamar en Sira voor hun queeste. Uiteraard, zou ik haast zeggen, is dat niet de enige verhaallijn. Er is nog een mysterieuze vreemdeling in Potanesië, die zijn eigen plan volgt, er duiken oude vijanden op. Chaos en burgeroorlog lijken imminent en onafwendbaar en dan verschijnt ook nog eens Cromag Non, de barbaar, op het toneel.

Dan heb je alle elementen wel verzameld die weer leiden tot het even zo hilarische vervolg op ‘Het Chagrijnige Slagzwaard’, waarin weer van alles gebeurt wat je niet verwacht en die vervolgens alle verwachtingen weer waarmaakt. Sir Anrith Kommurgal, of Harry, of Cas (van Casanova) brengt, net zoals in deel een, als het Chagrijnige Slagzwaard weer leven in de brouwerij en maakt het lezen van ‘De wraak van Naírghan’ tot dolle pret.

Ik mag, nee… ik moet, alweer zeggen dat ik van dit tweede deel genoten heb en ik zou het geen straf vinden, om nog eens een derde deel (of vierde deel) onder ogen te krijgen. Ik geloof ook niet dat Theo er al helemaal klaar mee is. Ook als je het nawoord leest, krijg je absoluut die indruk niet. Hij zegt zelf: “Feit is dat het Slagzwaard in mijn hart is gegroeid en dat er behoorlijk veel van mezelf in zit. Nooit verwacht dat ik zoveel plezier zou beleven aan het schrijven van een Fantasyroman. Maar… wel zonder kaartje!”
Nou… een kaartje heb ik ook niet echt gemist. Nog even dit… ondanks dat het aantal pagina’s ongeveer hetzelfde is van deel een en deel twee, is de dikte van het boek met ongeveer de helft afgenomen. Dat is wat innovatie in vijf jaar tijd gedaan heeft. Ik kan de papierbesparing alleen maar toejuichen. Zo is er zeker, op dat gebied, ruimte voor een derde deel (wishfull thinking).

Jos Lexmond